W opracowaniach dotyczących odpowiedzialności odszkodowawczej często można spotkać się z pojęciem „delikt”. Dla osób niebędących praktykami prawa termin ten może budzić wątpliwości. Warto zatem przybliżyć to zagadnienie i odpowiedzieć na pytanie: co to jest delikt?
Deliktem nazywane są najczęściej działania człowieka, które są zabronione, a których dopuszczenie się rodzi po stronie sprawcy jego odpowiedzialność odszkodowawczą. Innymi słowy: jest to postępowanie sprzeczne z porządkiem prawnym wyrządzające szkodę. Kodeks cywilny określa „delikt” mianem „czynu niedozwolonego”. Odpowiedzialność wynikająca z dopuszczenia się deliktu nazywana jest odpowiedzialnością deliktową. Drugim rodzajem odpowiedzialności, który może występować alternatywnie (bądź – w niektórych przypadkach – równolegle) jest tzw. odpowiedzialność kontraktowa, której źródłem jest niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy.
Aby zobrazować różnice w tych dwóch rodzajach odpowiedzialności warto sięgnąć do przykładu dotyczącego szkody w postaci zalania mieszkania:
- W przypadku, gdy źródłem wyrządzenia szkody (zalania mieszkania) jest nienależyte wykonanie remontu przez firmę budowlaną, z którą poszkodowany miał podpisaną umowę na usługę remontową, osoba poszkodowana dochodzi odszkodowania, kierując się zasadami odpowiedzialności kontraktowej (tj. wykazuje przed sądem fakt zawarcia przez strony umowy i jej nienależyte wykonanie przez usługobiorcę). W tym przypadku sprawcę szkody i poszkodowanego wiąże umowa, która jest podstawą rozliczenia prawidłowości działania sprawcy.
- W przypadku, gdy źródłem wyrządzenia szkody jest zalanie mieszkania spowodowane nieuwagą sąsiada (np. niezakręceniem kranu) osoba poszkodowana dochodzi od sprawcy naprawienia szkody w oparciu o odpowiedzialność deliktową. Osób tych nie łączy bowiem żadna umowa, a zachowanie sprawcy jest czynem niedozwolonym (deliktem).
Podstawowym przepisem regulującym odpowiedzialność deliktową jest art. 415 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Aby sprawca mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności na podstawie powyższego przepisu za delikt, muszą zostać spełnione następujące warunki (przesłanki):
1) Przede wszystkim musi wystąpić zdarzenie, z którym system prawny wiąże odpowiedzialność – tak zwany bezprawny czyn sprawcy; czyn może przejawiać się w działaniu (aktywnym postępowaniu wbrew normom), jak i zaniechaniu (pozostaniu biernym w sytuacji, gdy istniał obowiązek podjęcia jakieś akcji). Za bezprawne należy uznać te czyny, które są zakazane przez przepisy prawne obowiązujące w Polsce, tj. kodeksy (np. kodeks karny), ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia, akty prawa miejscowego. Według przeważającej części orzecznictwa sądowego bezprawne będą także takie zachowania, którą są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo dobrymi obyczajami (normami moralnymi powszechnie akceptowanymi w społeczeństwie);
2) Drugą przesłanką odpowiedzialności za delikt jest wystąpienie winy. Czyn musi być bowiem zawiniony. Przesłanka ta oznacza, iż sprawca musi działać w warunkach świadomości (zachowanie musi być kierowane jego wolą). Nie będzie zatem zawinionym zachowanie podjęte w stanie, w którym sprawca nie miał możliwości pokierowania swoim postępowaniem (np. w stanie niepoczytalności uniemożliwiającej racjonalne podejmowanie decyzji). Wina może przyjąć postać umyślnej lub nieumyślnej. Wina umyślna występuje wtedy, gdy sprawca dopuszcza się czynu bezprawnego celowo, mając zamiar naruszenia obowiązujących nakazów lub zakazów (zamiar bezpośredni) albo przewiduje taką możliwość i godzi się na ten skutek (zamiar ewentualny). Wina nieumyślna ma miejsce w przypadku, gdy sprawca nie chce postępować bezprawnie, ale przewiduje możliwość wyrządzenia szkody bezpodstawnie sądząc, że jej uniknie (lekkomyślność, rażące niedbalstwo). Zawinione nieumyślnie są także takie sytuacje, gdy sprawca jest nieświadomy bezprawności swego zachowania, ale miał on możliwość i obowiązek dokonania właściwej oceny sytuacji, gdyby działał z dostateczną starannością (niedbalstwo).
3) Czynem bezprawny będzie generować odpowiedzialność odszkodowawczą tylko wtedy, gdy będzie on skutkować wyrządzeniem szkody (straty w majątku poszkodowanego lub utratą spodziewanych przez niego korzyści).
4) Między bezprawnym czynem, a szkodą musi także wystąpić tzw. związek przyczynowy, tj. szkoda musi być normalnym (typowym) następstwem danego zachowania.
Powyższe przesłanki muszą zostać udowodnione przez poszkodowanego, który zamierza dochodzić od sprawcy odszkodowania za zasadach odpowiedzialności deliktowej.
Adwokat Katarzyna Michalak-Oleszczuk